Prawo do zachowku jest coraz lepiej rozpoznawalne przez osoby zajmujące się sprawami spadkowymi. Większość wie, że zachowek stanowi formę ochrony najbliższych członków rodziny pominiętych w testamencie i pozwala dochodzić odpowiedniej rekompensaty finansowej od spadkobierców testamentowych. Znacznie rzadziej pojawia się jednak pytanie, czy zachowek można odziedziczyć i co dzieje się z roszczeniem o zachowek, gdy osoba uprawniona umrze przed jego dochodzeniem.
Odpowiedź nie jest oczywista. Choć roszczenie o zachowek ma charakter majątkowy, ustawodawca wprowadził szczególne zasady dotyczące jego dziedziczenia. W praktyce oznacza to, że nie zawsze przechodzi ono na spadkobierców osoby uprawnionej.
Czy prawo do zachowku można odziedziczyć?
Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że odpowiedź jest twierdząca. Skoro roszczenie o zachowek jest prawem majątkowym, to spadkobiercy osoby uprawnionej powinni móc przejąć je w drodze dziedziczenia. Takie rozwiązanie obowiązuje przecież w odniesieniu do wielu innych praw majątkowych.
W przypadku zachowku sytuacja wygląda jednak inaczej. Wynika to ze szczególnego charakteru tej instytucji. Zachowek stanowi wyjątek od zasady swobody testowania, zgodnie z którą każdy może samodzielnie zdecydować o losach swojego majątku po śmierci. Celem zachowku jest bowiem ochrona najbliższych członków rodziny spadkodawcy przed całkowitym pominięciem w dziedziczeniu.
Z tego względu powstaje pytanie, czy byłoby uzasadnione, aby z prawa do zachowku korzystały osoby, które nie należą do kręgu najbliższych pierwszego spadkodawcy. Taka sytuacja mogłaby wystąpić przykładowo wtedy, gdy osoba uprawniona do zachowku pozostawi testament, w którym do spadku powoła osobę całkowicie niespokrewnioną z pierwszym spadkodawcą. W takim przypadku zachowek przestałby pełnić swoją podstawową funkcję ochronną.
Kiedy roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców?
Z tych powodów ustawodawca zdecydował się na rozwiązanie pośrednie. Zgodnie z art. 1002 Kodeksu cywilnego:
„Roszczenie z tytułu zachowku przechodzi na spadkobiercę osoby uprawnionej do zachowku tylko wtedy, gdy spadkobierca ten należy do osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy.”
Przepis ten oznacza, że dziedziczenie zachowku jest możliwe wyłącznie w ściśle określonych przypadkach. Sam fakt bycia spadkobiercą osoby uprawnionej nie wystarcza. Konieczne jest jeszcze spełnienie dodatkowego warunku – spadkobierca musi należeć do kręgu osób, które mogłyby być uprawnione do zachowku po pierwszym spadkodawcy.
Stanowisko to potwierdził również Sąd Najwyższy w wyroku z 3 grudnia 2020 r. (I NSNc 34/20), wskazując, że:
„Ratio legis art. 1002 k.c. opiera się na założeniu, że skoro prawo do zachowku wynika z relacji spadkobiercy z osobami najbliższymi, to dziedziczenie roszczenia z tego tytułu powinno być także oparte na tej samej relacji.”
Kto może odziedziczyć roszczenie o zachowek?
W praktyce oznacza to, że roszczenie o zachowek wchodzi do spadku jedynie wtedy, gdy spadkobierca osoby uprawnionej sam należy do ustawowego kręgu osób mogących dochodzić zachowku po pierwszym spadkodawcy.
Co istotne, nie oznacza to, że musi mu przysługiwać własne, niezależne roszczenie o zachowek. Jak wyjaśnił Sąd Najwyższy, wystarczające jest samo należenie do kręgu osób wskazanych w art. 991 Kodeksu cywilnego, nawet jeżeli w konkretnym stanie faktycznym własne roszczenie tej osobie nie przysługiwało.
Najczęściej będzie to dotyczyć dalszych zstępnych pierwszego spadkodawcy. Przykładowo wnuk może odziedziczyć roszczenie o zachowek po swoim rodzicu, jeżeli rodzic był pierwotnie uprawniony do zachowku, lecz zmarł przed jego dochodzeniem.
Czy zachowek przejdzie na osobę spoza rodziny?
Odpowiedź brzmi: nie.
Jeżeli osoba uprawniona do zachowku pozostawi testament, w którym do spadku powoła osobę spoza kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy, roszczenie o zachowek nie będzie podlegało dziedziczeniu. W takim przypadku wygaśnie ono wraz ze śmiercią osoby uprawnionej.
Takie rozwiązanie pozwala zachować podstawową funkcję zachowku, czyli ochronę najbliższej rodziny pierwszego spadkodawcy. Nie prowadzi natomiast do ograniczenia swobody testowania na rzecz osób całkowicie obcych, które z pierwszym spadkodawcą nie były związane więzami rodzinnymi.
Czy zachowek można odziedziczyć? Najważniejsze wnioski
Odpowiadając na pytanie postawione w tytule – zachowek można odziedziczyć, ale tylko w wyjątkowych przypadkach. Roszczenie o zachowek przechodzi na spadkobierców wyłącznie wtedy, gdy należą oni do kręgu osób uprawnionych do zachowku po pierwszym spadkodawcy. Nie wystarczy samo powołanie do spadku po osobie uprawnionej.
Każda sprawa dotycząca zachowku wymaga jednak indywidualnej analizy, ponieważ o możliwości dochodzenia roszczenia często decydują szczegóły dotyczące pokrewieństwa, sposobu dziedziczenia oraz treści testamentu. W przypadku wątpliwości warto skonsultować się ze specjalistą zajmującym się prawem spadkowym, takim jak adwokat w Bielsku-Białej, który oceni, czy w konkretnej sprawie roszczenie o zachowek podlega dziedziczeniu.
Autor: Adwokat Marek Jakubowski